تعریف تخریب

از لحاظ لغوی ، واژه تخریب مصدر متعدی باب تفعیل از ریشه «خرب» و به معنای خراب کردن ، ویران ساختن و نابود کردن است. یکی از مصادیق بارز این جرم که معمولا در نظامهای حقوقی مختلف به طور خاص به آن پرداخته می شود، تحریق یا احراق به معنای سوزاندن است که غالبا ترس و وحشت و نیز خسارت بالفعل و بالقوه بیشتری نسبت به سایر انواع تخریب ایجاد می کند و به همین دلیل مجازات بیشتری را نیز در پی دارد. برای مثال در حقوق انگلستان، به موجب بخش قانون تخریب کیفری » مصوب سال ۱۹۷۱م. مجازات خراب کردن یا ایراد خسارت به طور عمد یا از روی سهل انگاری به مال متعلق به غیر، حداکثر ده سال حبس و مجازات آتش زدن آن حداکثر حبس دائم است. در کانادا آن چه می تواند موضوع جرم احراق قرار گیرد در بخش (۱) ۳۸۹ «قانون جزا» مشخص شده و شامل چیزهایی مثل ساختمان ، کشتی، هواپیما، محصولات و نظایر آنها می شود و بدین ترتیب دامنه شمول این جرم از کامن لای قدیم که فقط اموال غیرمنقول را در بر می گرفت فراتر رفته است.  بخش ۳۸۹ قانون جزای کانادا نیز جرم آتش زدن از روی سهل انگاری را مستوجب کیفر دانسته است.

اشاره به این نکته مفید به نظر می رسد که برای تحقق جرم احراق ، شعله ور شدن مال نه لازم است و نه کافی؛ یعنی از یک سو، چه بسا مال بدون شعله ور شدن بسوزد و خاکستر شود و در نتیجه جرم احراق محقق گردد و از سوی دیگر، صرف شعله ور شدن مال در صورتی که به دلیل جنس خاصی که آن مال دارد. هیچ گونه صدمه و تخریبی به آن وارد نشود به نظر نگارنده ، برای تحقق جرم احراق کفایت نمی کند. علی رغم تاكيد قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بر مصون بودن مال اشخاص از تعرض (اصل ۲۲)  و محترم بودن مالکیت شخصی (اصل ۴۷  که اصل چهل و چهارم  آن را به حق موجب رشد و توسعه اقتصادی کشور دانسته، در قوانین ایران، از جمله در «قانون تعزیرات » مصوب سال ۱۳۷۵، تعریفی از جرم تخریب ارائه نشده و فقط به ذکر مصادیقی از آن بسنده شده است . این مصادیق ، از جمله در فصول هفتم، نهم و بیست و پنجم قانون خیرالذکر و فصل نهم قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح » مصوب سال ۱۳۷۱ یافت می شوند. که ما در ادامه این بخش به برخی از این مصادیق که بیشتر به یک جرم علیه امنیت و آسایش عمومی شبیه می باشند اشاره کرده آنها را مورد بحث قرار خواهیم داد.

با ملاحظه مصادیق جرم تخریب، مذکور در قوانین مختلف، این جرم را می توان چنین تعریف کرد: «نابود کردن يا خسارت وارد آوردن عمدی به مال متعلق به غیر ». بدین ترتيبه، و نابود کردن یا ایراد خسارت به مال متعلق به غیر » عنصر مادی جرم و عمدی » بودن عمل عنصر روانی آن است. از میان آنچه به عنوان عنصر مادی جرم تخریب به آن اشاره کردیم ، نابود کردن یا خسارت وارد آوردن عبارت از عمل فیزیکی جرم و «مال» بودن آنچه نابود می شود با خسارت می بیند و نیز تعلق آن به غير جزء شرایط و اوضاع و احوال» لازم برای تحقق جرم می باشند. تفاوت بین نابود کردن و خسارت زدن آن است که اولی از بین بردن کلی مال است و مثل آتش زدن کتاب ، خراب کردن دیوار با کشتن حیوان ، در حالی که دومی ، یعنی صدمه زدن به مال بدون از بین بردن آن، مثل پاره کردن کتاب ، رنگ پاشیدن بر روی دیوار و شکستن پای حیوان .

البته نابود کردن یا خسارت زدن به مال با توجه به طبیعت و ماهیت مال تعیین می شود. یک عکس با پاره شدن یک دیوار با لباس با پاشیده شدن رنگ بر روی آن، یک دندان مصنوعی با کنده شدن از لثه، یک کیف با گاو صندوق رمزدار با بر هم خوردن شماره رمز آن (که به سهولت قابل بازیافت نیست و یک تابلو که از هزاران قطعه مختلف تشکیل شده با بر هم خوردن ترتیب قطعات صدمه می بینند. همین طور شکستن پای یک اسب سواری به معنای نابود کردن آن است، چون هیچ فایده معقول دیگری برای آن قابل تصور نیست، در حالی که شکستن پای بک گوسفند را فقط می توان ایراد خسارت به آن محسوب کرد، چرا که گوسفند با پای شکسته نیز منافعی در بردارد و البته در هر دو حالت، عمل مشمول مقررات کیفری تخريب است. عمل فیزیکی در عنصر مادی معمولا به شکل فعل مثبت ارتكاب می یاشد؛ ولی تصور تحقق این جرم با ترک فعل هر چند دشوار لكن ممکن است، مثل این که سوزنبانی عمدا مانع را فرود نیاورد تا اتومبیلی بر اثر تصادف با قطار در حال عبور خسارت ببیند یا مسئول برفي کارخانه ای با عدم قطع به موقع برق از روی عمد، باعث بروز آتش سوزی در آن کارخانه شود.

قوانین تخریب در ایران

در حقوق انگلستان نیز در موارد بسیار معدود، دادگاهها حكم به تحقق تخریب با ترک فعل داده اند. بارزترین نمونه به نظرية وظيفه اقدام »  مربوط می شود . در دعوی میلره در سال ۱۹۸۳م. متهم خانه ای را بدون اجازه تصرف کرده و با یک سیگار روشن به خواب رفته بود. وی پس از بیدار شدن دریافت که تشک در حال سوختن است، ولی بی اعتنا به این امر به یک اتاق دیگر رفت و على رغم تاكيد قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بر مصون بودن مال اشخاص از تعرض (اصل ۲۲) و محترم بودن مالکیت شخصی (اصل ۴۷) که اصل چهل و چهارم آن را به حق موجب رشد و توسعه اقتصادی کشور دانسته، در قوانین ایران، از جمله در : «قانون تعزیرات» مصوب سال ۱۳۷۵، تعریفی از جرم تخریب ارائه نشده و فقط به ذکر مصادیقی از آن بسنده شده است. خوابید. در پاسخ به اتهام احراق. مذکور در مواد (۱) و (۳) ۱ «قانون تخریب کیفری» مصوب سال ۱۹۷۱م. وی اظهار داشت که در زمان ارتكاب عنصر مادی آتش زدن ، وی در خواب بوده و بنابراین عنصر مادی و روانی تقارن زمانی نداشته اند . دادگاه بدوی به این استناد که خود او مسبب حادثه بوده و وظیفه خاموش کردن آتش را برعهده داشته و درواقع عنصر مادی همان خاموش کردن آتش تشک بوده، وی را محکوم کرد.

دادگاه استیناف محکومیت را تأیید، ولی مبنای محکومیت را و مستمر بودن فعل مرتکب اعلام کرد و در نتیجه، شرط تقارن را محقق دانست. مجلس اعیان محکومیت متهم را مورد تایید قرار داد، ولی برخورد دادگاه بدوی را پذیرفت. نابود کردن با ایراد خسارت لزوما نسبت به ممال» صورت می گیرد؛ یعنی نسبت به آنچه شرع و عرف دادن مابه ازای اقتصادی در قبال آن را تأیید می کند؛ از قبیل میز، صندلی، خودرو، حیوان و غیره. ولی هرگاه کسی مشروبات الکلی یا مواد مخدر را از بین ببرد يا هوای خانه دیگری را با دود و مواد مسموم کننده آلوده سازد و با انسانی را مضروب کند مشمول مقررات راجع به تخریب مال قرار نخواهد گرفت. همین طور اموال غیرعینی و غیر ملموس مشمول عنوان تخریب قرار نمی گیرند، مثل این که کسی به طلب یا حق اختراع یا اسرار تجاری دیگری صدمه ای وارد کند و یا با دستکاری در برنامه رایانه آن را مختل سازد این شرط در حقوق انگلستان نیز وجود دارد و این موارد تخریب کیفری محسوب نمی شوند و این امر یکی از تفاوت های موجود بین تخریب و سرقت در حقوق انگلستان است با هر چند که مورد اخیر، یعنی دست کاری در برنامه و داده های رایانه بدون ایراد صدمه فیزیکی به دستگاه ، به موجب بخش (۶) ۳ «قانون سوءاستفاده از رایانه » مصوب سال ۱۹۹۰م، جرم آغشته به بنزین شود بعد آتش بگیرد یا خودرو پرتاب شده به ته دره پس از ساعتی دچار حریق گردد.