مهریه چیست

حدود بیست و چهار ماده از قانون مدنی ایران به این موضوع اختصاص داده شده است اما هیچ تعریفی از آن به صورت قانونی ارائه نگردیده. ولی با توجه به مقررات مختلف درباره آن می توان مهریه را این گونه تعریف نمود:

«مهریه عبارت است از مال معینی که دارای ارزش مالی بوده و ضمن عقد نکاح از سوی زوج (مرد) به زوجه (زن) تملیک و داده می شود و گاهی ممکن است به جای مال، انجام کاری به نفع زن باشد مانند تعهد مرد به آموزش زبان فرانسوی به زن».

با وجود منبع قانونی و شرعی برای مهریه، اما تعیین آن در زمان عقد ضروری و اجباری نیست یعنی ممکن است شرط به عدم تعیین مهریه شود یا صرفا یک شاخه گل یا یک جلد کلام الله مجید و آینه شمعدان به عنوان مهریه تعیین شود. نتیجه این که ازدواج دائم حتی بدون تعیین مهریه هم قانون و هم شرعا صحیح است و زوجیت واقع می شود. در حالی که در ازدواج موقت (صیغه) تعیین مهریه شرط صحت عقد محسوب میشود والا عقد باطل است یعنی مهریه در ازدواج و نکاح موقت جز ارکان اساسی آن به شمار می رود.

برای تعیین مهریه سقفی وجود ندارد و طرفین می توانند از یک ریال تا هر میزان سکه یا وجه مالی یا کاری را بعنوان مهریه و به نفع زن در سند ازدواج درج کنند. معمولا چیزی که بعنوان مهریه تعیین می شود یک مال یا کار با ارزشی است که زن می تواند از منافع آن استفاده کند. پس قراردادن یک چیز بی ارزش که قابلیت معامله و داد و ستد را ندارد، نمی تواند بعنوان مهریه قرار گیرد. مثلا هیچ گاه نمی توان دست یا پای شوهر را به عنوان مهریه زن قرار داد و یا حتی گاهی شنیده می شود، قلب مادرشوهری را بعنوان مهریه زن قرار داده اند!

انواع مهریه

مهریه انواع و اقسام مختلفی دارد که ما برای کوتاه کردن سخن و وارد نشدن به بحث های فقهی و حقوقی و دور نشدن از هدف کاربردی کتاب حاضر، با الگو گرفتن از عقدنامه و سندهای ازدواج به سه نوع از اقسام مهریه در ذیل اشاره می کنیم

1- مهر المسمى (مقرر در عقدنامه)

به مهریه ای که در عقدنامه های رسمی (سند ازدواج با توافق و رضایت زوجین و خانواده ها تعیین و ثبت شده است مهرالمسمی گفته میشود.
مانند سیصد عدد سکه تمام بهار آزادی دختر و پسر در تعیین میزان مهریه آزاد هستند و عملا هیچ گونه محدودیتی ندارند و می توانند هر مالی یا کاری را که دارای ارزش مالی است را به نفع زن به عنوان مهریه قرار داد. البته دیده می شود گاهی اوقات چیزهایی را به عنوان مهریه قرار داد که حتی پیدا کردن و خریدن جزئی از آن تقریبأ محال است مانند هزار رأس آهویا ۱۰۰۰۰ پروانه!

شاید اکنون این سوال در ذهن شما ایجاد شود که امروزه مثل گذشته نمی توان هر چقدر که بخواهیم مهر تعیین کنیم و از اخبار و جراید و روزنامه ها شنیده ایم که سقف مهر ۱۱۰ عدد سکه تعیین شده است. یعنی مهر المسمی نمی تواند بیش از ۱۱۰ عدد سکه تمام بهار آزادی باشد آیا این موضوع صحیح است یا یک شایعه می باشد. پاسخ این است که امروزه هم مثل گذشته هیچ گونه محدودیتی برای تعیین میزان مهریه وجود ندارد.

هنوز هستند خانواده هایی که به میزان وزن دختر یا تاریخ تولد او یا به ارتفاع فلان کوه یا برج، سکه طلا به عنوان مهر دخترشان به داماد پیشنهاد می کنند و عجیب تر اینکه دیده می شود مردها نیز آن را پذیرفته و رسمأ هم در عقدنامه چنین مهریهای ثبت می شود.
موضوع ۱۱۰ عدد سکه از ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مصوب سال ۱۳۹۲ نشات گرفته و بسیاری از افراد جامعه که اطلاعات حقوقی آنها کافی نیست دچار شک و شبهه و برداشت ناصحیح از این قانون شده اند و فکر می کنند سقف نهایی مهریه ۱۱۰ عدد سکه است. طبق ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده؛ هر گاه مهریه در زمان عقد تا یکصد و ده سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد، وصول آن مشمول مقررات ماده ۳ قانون اجرای محکومیت های مالی است. چنانچه مهریه بیش تر از این میزان باشد در خصوص مازاد فقط ملائت زوج ملاک پرداخت است رعایت مقررات مربوط به محاسبه مهریه به نرخ روز کماکان الزامی است.»

معنی و مفهوم این ماده آن است که اگر مهریه زن بیش از ۱۱۰ عدد سکه تمام بهار آزادی یا معادل باشد اگر مرد نتواند تمام مهریه را یکجا بپردازد، ولی توانایی پرداخت ۱۱۰ سکه تمام بهار یا معادل آن را داشته باشد در این صورت بعد از پرداخت ۱۱۰ عدد سکه، نسبت به باقیمانده سکهها نیازی نیست تقاضای اعسار و تقسیط مهریه را از دادگاه بخواهد اما اگر توان مرد کمتر از ۱۱۰ عدد سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد مشمول ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی می شود یعنی به درخواست زن مرد را حبس می کنند مگر این که مرد دادخواست اعسار به دادگاه خانواده بدهد تا پس از قبول آن حکم به پرداخت قسطی مهریه صادر شود.

و نکته آخر این که اگر مردی حتی ۱۰۹ عدد سکه را به عنوان بخشی از مهریه همسرش بپردازد، بابت یک سکه دیگر باید دادخواست اعسار بدهد. وان به درخواست زن حبس می شود. اما در هر حال پس از صدور حکم به اعسار و یا پرداخت ۱۱۰ عدد سکه تمام بهار آزادی هر گاه مالی از مرد شناسایی شود با معرفی زن قابل توقیف است تا این که تمام مهریه قانونی زن حتی اگر بیش از ۱۱۰ عدد سکه تمام بهار آزادی باشد، به طور کامل پرداخت و تصفیه شود.

2- مهرالمثل (مهریه متعارف)

اگر در هنگام عقد چیزی به عنوان مهر تعیین نشود و یا این که چیزی به عنوان مهریه قرار داده شود ولی مجهول باشد زوجین می توانند پس از عقد با توافق هم آن را تعیین کنند مثلا نوشتن یک دستگاه آپارتمان در تهران به عنوان مهریه بدون تعیین مشخصات و یا قیمت آن، مثل آن است که چیزی به عنوان مهریه تعیین نشده است چون آنچه که مهم است ارزش ریالی آن است که در این مثال فقط اشاره به آپارتمانی در تهران شده است اما مشخصات کامل آن مثل متراژ و ارزش تقریبی آن و محل دقیق آن اشاره نگردیده است. چنانچه در زمان عقد مهریهای تعیین نشود و یا طبق مثال قبلی، مهریه مجهول باشد، اگر قبل از تعیین آن بین زن و مرد نزدیکی انجام شود زوجه (زن) اصطلاحا مستحق مهرالمثل می شود. خوب سوال میشود که مهرالمثل چقدر ارزش دارد و ملاک آن چیست و چگونه به زن تعلق می گیرد؟

پاسخ آن است که مقدار مهرالمثل بر حسب جایگاه اجتماعی و شرافت خانوادگی زن با لحاظ سایر صفات او (مانند تحصیلات، شغل) و اوضاع و احوال او در مقایسه با نزدیکان و فامیل و افرادی که هم رتبه و هم شان او هستند تعیین میشود. برای مثال اگر یکی از دختران فامیل که از بسیاری جهات ویژگیهایی شبیه زنی که برای او مهریه تعیین نشده است، داشته باشد و مهر او متعارف باشد، همان مهر را ملاک برای تعیین آن قرار میدهند.

توصیه:
به خانم ها و خانواده زن توصیه میشود که او هر چیزی که به عنوان مهریه تعیین می شود آن را از نظر کمیت و کیفیت و ارزش در عقدنامه لحاظ کنید. اگر سکه مهریه شده، باید تعداد آن و این که سکه تمام بهار آزادی یا نیم بهار آزادی است قید شود و چنانچه زمین یا خانه و آپارتمان است باید مشخصات کامل آن اگر موجود است مانند پلاک ثبتی و آدرس قید شود و اگر موجود نیست ارزش آن در زمان عقد باید قید شود مثلا یک دستگاه آپارتمان در تهران به ارزش دویست میلیون تومان که تعیین آن بعنوان مهریه صحیح است و در زمان به اجرا گذاشتن مهریه و مطالبه آن از مرد، به قیمت روز محاسبه می شود.
ولی اگر مال معینی باشد همان به عنوان مهریه پرداخت میشود مانند فلان خودرو یا فلان زمین یا پلاک ثبتی که در زمان اجرای آن همان خودرو یا زمین داده می شود چه قیمت آن افزایش یافته باشد یا کاهش

3- مهر المتعه (با توجه به وضعیت مالی مرد)اگر ازدواج میان زن و مرد از نوع دائمی باشد و در زمان عقد مهریه تعیین نشده یا مهریه مجهول باشد یا شرط عدم تعیین مهر در عقدنامه ذکر شده، در صورتی که قبل از نزدیکی، طلاق واقع شود زن مستحق مهمر المتعه است.| برای تعیین میزان مهرالمتعه، برعکس مهرالمثل، حال و شرایط و وضعیت مرد از حیث فقر و غنا در نظر گرفته می شود. یعنی اگر دادگاه حکم به عدم امکان سازش (طلاق) صادر نماید در ضمن آن حکم به پرداخت مهرالمتعه از سوی مرد به زن میشود که دادگاه با تعیین کارشناس رسمی دادگستری و یا خود می تواند تحقیق لازمه را انجام دهد و با توجه به وضعیت واقعی مرد از جهت اقتصادی و درآمدی، مبلغی را از باب مهریه تعیین کرده و مرد را ملزم به پرداخت آن به زن جهت اجرای صیغه طلاق می نماید.

شرایط مهریه

جمله توافقاتی که دختر و پسر زوجین قبل از عقد به عمل می آورند، توافق پیرامون مهریه، میزان و نحوه پرداخت آن است. بله درست متوجه شدید، در هنگام عقد باید درباره نحوه پرداخت آن هم مذاکره و توافق حاصل شود و در سند ازدواج ثبت شود. چون موضوع مهریه یک امر تشریفاتی و بی هدف نیست. درباره نحوه پرداخت آن در فصول بعدی بیشتر توضیح میدهیم.

میزان مهر بستگی به توافق زوجین دارد و محدودیتی از لحاظ مقدار ندارد اما قانون مدنی ایران در مواد ۱۰۷۸ به بعد چهار شرط را برای صحت چیزی که به عنوان مهر در نظر گرفته میشود تعیین کرده که حتما در هنگام عقد، خانم ها باید به آن توجه کنند تا مبادا به واسطه عدم رعایت یکی از این شرایط عملا مهریهای به آن تعلق نگیرد!

این چهار شرط عبارتند از:
١- مالیت داشته باشد؛ یعنی چیزی که به عنوان مهر تعیین می شود باید دارای ارزش مالی و منفعت اقتصادی باشد. مانند سکه، زمین، پول، سهام و یا آموزش هنر یا زبان خارجی.

۲- قابل تملک باشد؛ یعنی اولا مرد باید خودش مالک آن باشد و ثانیا این که مالکیت آن قابل انتقال به زن باشد مانند آپارتمانی که به نام مرد است. لذا اموالی مانند میادین و خیابانها یا اموال موقوفه را نمی توان به عنوان مهر قرار داد. چون مرد مالک آنها نیست.

۳- معلوم و معین باشد؛ معلوم بودن یعنی از لحاظ مقدار، جنس و اوصاف مشخص باشد مثلا ۱۰۰ عدد سکه تمام بهار آزادی که هم مقدار (تعداد) آن و هم جنس آن (طلا) و هم وصف آن (تمام بهار آزادی) مشخص و معلوم است. اما منظور از معین بودن این است داخل و مجهول میان چند چیز نباشد چون باعث جهل شده و به منزله آن است که در عقدنامه مهریهای تعیین نشده و زن بعد از عقد مستحق مهرالمثل میشود و نه مهر المسمى. بنابراین اگر مردی یکی از سه آپارتمان خود را به عنوان مهر زن قرار دهد باید مشخصات آن را دقیقا بر اساس سند و محل وقوع آن بیان کند تا زن بداند که کدام یک از آپارتمانها متعلق به مرد است این باعث جهل می شود چون ممکن است آپارتمان ها از نظر قیمت و متراژ و موقعیت متفاوت باشند.

۴- در ملک زوج باشد؛ یعنی مهر باید در زمان وقوع عقد متعلق به مرد باشد یا زمانی که زن آنرا مطالبه می کند، مرد با پول و دارایی خود آنرا تهیه کند لذا اموال سرقتی یا غصبی نمی توانند به عنوان مهر قرار گیرند.